Bir insan evinden dışarı çıktığında kendisini huzursuz hissedebilir. Kalabalık bir alışveriş merkezine girmek, toplu taşımaya binmek, uzun bir kuyrukta beklemek veya tek başına uzak bir yere gitmek yoğun bir kaygı uyandırabilir.
Kimi zaman bu kaygının merkezinde dışarıdaki ortamın kendisi değil, o ortamda bir şey olursa ne yapılacağına ilişkin korku bulunur.
Ya burada fenalaşırsam?
Ya kaçamazsam?
Ya kimse bana yardım edemezse?
Ya kontrolümü kaybedersem?
Bu düşünceler kişinin yaşamını giderek daraltabilir. Önce kalabalık yerlerden kaçınmaya başlayabilir, sonra tek başına yolculuk etmekte zorlanabilir ve zaman içinde evinden uzaklaşmak bile kaygı verici hale gelebilir.
Agorafobi, kaçmanın güç olabileceği veya panik benzeri ya da kişiyi güçsüz bırakan belirtiler ortaya çıktığında yardım almanın mümkün olmayacağı düşünülen durumlara yönelik yoğun korku ve kaçınmayla karakterize bir anksiyete bozukluğudur.
Agorafobiyi anlamak için yalnızca kişinin nereye gitmekten korktuğuna değil, o yerde kendisini nasıl bir tehlike içinde hissettiğine de bakmak gerekir.
Agorafobi Nedir?
Agorafobi çoğu zaman açık alan korkusu olarak tanımlanır. Ancak bu açıklama klinik tabloyu yeterince karşılamaz.
Agorafobide kişi yalnızca açık alanlardan değil, kapalı alanlardan, toplu taşıma araçlarından, kalabalıklardan, kuyruklardan veya ev dışında tek başına bulunmaktan da korkabilir.
Bu durumları ortaklaştıran şey her zaman fiziksel mekânın özellikleri değildir.
Daha belirleyici olan, kişinin ihtiyaç duyduğunda oradan ayrılamayacağını veya yardım bulamayacağını düşünmesidir.
Örneğin bir kişi otobüste bulunmaktan korkabilir. Ancak korkusunun temelinde otobüsün kendisinden çok, yolculuk sırasında çarpıntı yaşarsa otobüsten hemen inemeyeceği düşüncesi olabilir.
Başka bir kişi ise alışveriş merkezinde fenalaşmaktan veya kalabalık içinde kontrolünü kaybetmekten endişelenebilir.
Agorafobi tanısının değerlendirilmesinde bu korkuların birden fazla durum türüyle ilişkili olması, belirgin kaçınmaya yol açması, genellikle altı ay veya daha uzun sürmesi ve kişinin yaşamını olumsuz etkilemesi gibi ölçütler dikkate alınır.
Agorafobi, Kaygı Bozuklukları kapsamında değerlendirilir. Ancak her kaygı yaşayan veya dışarı çıkmakta zorlanan kişide agorafobi bulunduğu söylenemez.
Agorafobi Neden Yalnızca Açık Alan Korkusu Değildir?
Agorafobi sözcüğünün tarihsel kökeni açık alan veya meydan korkusunu çağrıştırsa da güncel klinik kullanım daha geniştir.
Agorafobi yaşayan bir kişi geniş bir meydanda yoğun kaygı hissedebilirken başka biri kapalı bir metro vagonunda benzer korkular yaşayabilir.
İlk bakışta bu ortamlar birbirinden oldukça farklıdır.
Biri açık, diğeri kapalıdır.
Ancak kişi açısından iki ortamda da ortak bir deneyim bulunabilir: Gerektiğinde kolayca uzaklaşamamak.
Örneğin boş bir parkta yürümek kişinin kendisini rahat hissetmesini sağlayabilir. Fakat aynı kişi kalabalık bir meydanda, yardım bulamayacağını veya kontrolünü kaybedeceğini düşündüğü için yoğun kaygı yaşayabilir.
Bu nedenle agorafobiyi yalnızca mekânsal bir korku olarak değil, belirli durumlarda yaşanan tehlike, kaçış ve yardım beklentileriyle ilişkili bir deneyim olarak anlamak gerekir.
Agorafobi Belirtileri Nelerdir?
Agorafobi belirtileri bedensel, düşünsel ve davranışsal düzeyde ortaya çıkabilir.
Kişi korktuğu bir ortamda bulunduğunda kalp çarpıntısı, hızlı solunum, terleme, titreme, baş dönmesi, mide bulantısı veya bayılacakmış gibi hissetme yaşayabilir.
Bu belirtiler panik atağın bedensel belirtilerine benzeyebilir.
Düşünsel düzeyde ise kişinin zihni olası tehlikelere odaklanabilir.
Burada kötü bir şey olursa ne yapacağım?
Çıkışa yetişemezsem ne olacak?
Kimse yardım etmezse ne olur?
Bu düşünceler kişinin bedenindeki değişikliklere daha fazla dikkat etmesine yol açabilir.
Davranışsal düzeyde ise kaçınmalar belirginleşebilir. Kişi toplu taşımayı kullanmamaya, yalnız dışarı çıkmamaya veya kalabalık ortamlarda bulunmamaya başlayabilir.
Bazı kişiler evden çıkabilir ancak yalnızca belirli koşullarda kendilerini güvende hisseder.
Örneğin yanlarında güvendikleri birinin bulunmasını isteyebilir veya yalnızca bildikleri güzergâhları kullanabilirler.
Belirtilerin yoğunluğu kişiden kişiye değişir. Agorafobi yaşayan herkesin evinden çıkamaz hale geldiğini düşünmek doğru değildir.
Agorafobi ile Panik Bozukluk Arasındaki Fark
Agorafobi ve panik bozukluk birbiriyle ilişkili olabilir; ancak aynı klinik durum değildir.
Panik bozuklukta yineleyen, beklenmedik panik ataklar ve bu atakların yeniden yaşanmasına ilişkin sürekli endişe veya belirgin davranış değişiklikleri öne çıkar.
Agorafobide ise belirli durumlarda kaçışın güçleşeceği veya yardım alınamayacağı düşüncesiyle ilişkili yoğun korku ve kaçınma bulunur.
Bazı kişilerde agorafobi, panik ataklardan sonra gelişebilir.
Örneğin bir kişi metroda panik atak yaşadıktan sonra yeniden metroya binmekten korkabilir. Bu korku başka toplu taşıma araçlarına, kalabalık alanlara veya tek başına dışarı çıkmaya yayılabilir.
Ancak agorafobi, panik bozukluk olmadan da görülebilir.
Bu ayrım önemlidir; çünkü her iki durumun birlikte veya ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekebilir.
Panik atağın nasıl geliştiğini ve tekrar etme korkusunun etkilerini Panik Bozukluk sayfasında daha ayrıntılı ele alıyoruz.
Agorafobi Nasıl Gelişir?
Agorafobinin gelişimini açıklayan tek bir neden bulunmamaktadır.
Bazı kişilerde tekrarlayan panik ataklar, belirli ortamlarla korku arasında güçlü bir ilişki kurulmasına neden olabilir.
Başka kişilerde bedensel duyumlara karşı duyarlılık, kaygılı beklentiler, olumsuz deneyimler ve kaçınma davranışları etkili olabilir.
Kişinin mizacı, biyolojik yatkınlığı, stres düzeyi ve yaşam koşulları da değerlendirilmelidir.
Örneğin kalabalık bir ortamda yoğun baş dönmesi yaşayan kişi, bu deneyimi yeniden yaşamaktan korkabilir.
Sonraki karşılaşmalarda benzer bedensel duyumları dikkatle izlemeye başlayabilir.
Bu dikkat, korkunun yeniden yükselmesine katkıda bulunabilir.
Kişi korktuğu ortamdan uzaklaştığında rahatlama yaşayabilir. Ancak bu rahatlama, bazı durumlarda o ortamın gerçekten tehlikeli olduğuna ilişkin beklentisini güçlendirebilir.
Böylece kaçınma davranışı zaman içinde daha kalıcı hale gelebilir.
Agorafobinin nasıl geliştiğini anlamak için hem korkunun nasıl öğrenildiğini hem de kişinin bu korkuyla baş etmek için neler yaptığını değerlendirmek gerekir.
Agorafobide Kaçınma Döngüsü Nasıl Oluşur?
Kaçınma, kişinin kaygıyı azaltmak için başvurduğu anlaşılır bir korunma davranışıdır.
Örneğin kalabalık bir otobüste yoğun panik yaşayan kişi, bir sonraki yolculuğunda farklı bir ulaşım biçimi tercih edebilir.
Bu tercih kısa vadede rahatlatıcı olabilir.
Ancak kişi zamanla otobüse binmemeyi, metro kullanmamayı, kalabalık yerlere gitmemeyi ve evinden uzaklaşmamayı tercih etmeye başlayabilir.
Başlangıçta yalnızca bir durumdan kaçınırken, giderek daha fazla ortamı tehlikeli olarak değerlendirebilir.
Bu süreçte kişi kendisini koruduğunu hissedebilir. Fakat yaşam alanı daraldıkça korkunun gündelik yaşam üzerindeki etkisi artabilir.
Agorafobide kaçınma, anlık kaygıyı azaltırken uzun vadede korkunun sürmesine katkıda bulunabilir.
Bununla birlikte her kaçınma davranışı sağlıksız değildir. Gerçek tehlikelerden uzaklaşmak koruyucu olabilir.
Klinik açıdan önemli olan, kişinin nesnel olarak güvenli durumlarda dahi korku nedeniyle yaşamını belirgin biçimde sınırlandırıp sınırlandırmadığıdır.
Ev Neden Daha Güvenli Hissettirebilir?
Agorafobi yaşayan bazı kişiler için ev, kaygının daha kolay yönetilebildiği bir ortam haline gelebilir.
Ev tanıdıktır. Çıkışlar, odalar ve günlük düzen öngörülebilirdir.
Kişi gerektiğinde uzanabileceğini, yalnız kalabileceğini veya yardım isteyebileceğini düşünebilir.
Bu nedenle ev dışında yaşanan belirsizlikler, evde daha az hissedilebilir.
Ancak zamanla güvenlik duygusunun yalnızca belirli bir mekâna bağlı hale gelmesi sorun yaratabilir.
Örneğin kişi evde kendisini rahat hissederken birkaç sokak uzaklaşınca yoğun kaygı yaşayabilir.
Böyle bir durumda sorun evin kendisi değildir.
Kişinin güvenlik duygusunun farklı ortamlara taşınmasının zorlaşması söz konusu olabilir.
Psikodinamik açıdan ise şu soru araştırılabilir:
Güvende hissetmek kişinin içsel olarak sürdürebildiği bir deneyim midir, yoksa belirli insanların ve mekânların varlığına mı ihtiyaç duymaktadır?
Bu soru, agorafobinin tek nedenini açıklamaz. Ancak bazı kişilerin yaşadığı güvenlik ve bağımlılık deneyimlerini anlamaya yardımcı olabilir.
Psikodinamik Açıdan Agorafobi: Güvenlik ve Tehlike Deneyimi
Psikodinamik psikoterapi, agorafobinin yalnızca belirtileriyle değil, kişinin tehlike ve güvenlik duygularını nasıl deneyimlediğiyle de ilgilenebilir.
Kişi için yalnız kalmak, yardım alamamak veya kontrolünü kaybetmek hangi anlamları taşımaktadır?
Bir başkasına ihtiyaç duymak nasıl yaşanmaktadır?
Destekten uzaklaşmak neden bazı durumlarda yoğun kaygı yaratmaktadır?
Freud’un sonraki kaygı kuramında kaygı, benliğin olası bir tehlikeye karşı verdiği sinyal olarak ele alınır.
Bu tehlike her zaman dış dünyadaki somut bir olay değildir. Kayıp, ayrılık, çaresizlik veya kişinin baş etmekte zorlandığı duygusal deneyimler de ruhsal açıdan tehdit edici yaşanabilir.
Psikodinamik açıdan bazı kişilerde agorafobi deneyimi, bağımsızlık isteği ile güvence arayışı arasındaki çatışmalarla bağlantılı olarak araştırılabilir.
Ancak agorafobinin mutlaka bilinçdışı bir ayrılık veya bağımlılık çatışmasından kaynaklandığını söylemek doğru değildir.
Böyle bir yorum, yalnızca bireyin yaşam öyküsü, ilişkileri ve terapi sürecindeki deneyimi içerisinde anlam kazanabilir.
Agorafobinin biyolojik, bilişsel ve davranışsal boyutları psikodinamik yorumların yerine geçmez; birlikte değerlendirilmelidir.
Agorafobi, Bağımlılık ve Ayrışma Arasında Nasıl Bir İlişki Olabilir?
Bazı insanlar için bağımsız hareket etmek yalnızca günlük bir etkinlik değildir.
Tek başına dışarı çıkmak, karar vermek veya bilinmeyen bir yere gitmek, kişinin kendi başına yeterli olup olmadığına ilişkin duyguları da harekete geçirebilir.
Örneğin kişi bir yandan bağımsız olmak isterken diğer yandan güvendiği birinden uzaklaştığında yoğun kaygı yaşayabilir.
Bu durumda bağımsızlaşma isteği ile korunma ihtiyacı birbirine karşıt hale gelebilir.
Psikodinamik değerlendirmede ayrışma, özerklik, bağımlılık ve destek ihtiyacı gibi temalar araştırılabilir.
Ancak burada önemli bir klinik sınır vardır:
Agorafobi yaşayan bir kişinin yanında güvendiği birine ihtiyaç duyması, mutlaka bağımlı kişilik özellikleri taşıdığı anlamına gelmez.
Aynı biçimde, tek başına dışarı çıkmakta zorlanmanın nedeni her zaman ayrılık kaygısı değildir.
Bir kişinin güvenlik arayışı, daha önce yaşadığı panik belirtilerine ve öğrenilmiş korku tepkilerine bağlı da olabilir.
Ayrılık, güvenlik ve kayıp deneyimlerinin psikolojik yönleri hakkında daha fazla bilgi için Ayrılık Sonrası sayfasını inceleyebilirsiniz.
Güvenlik Davranışları Agorafobiyi Sürdürebilir mi?
Agorafobi yaşayan kişiler, kaygı yaratan durumlarda kendilerini korumak için çeşitli yöntemler geliştirebilir.
Örneğin çıkış kapısına yakın durabilir, yalnızca belirli güzergâhları kullanabilir, yanında sürekli birinin bulunmasını isteyebilir veya bedenindeki değişiklikleri kontrol edebilir.
Bu davranışlar kişiye kısa süreli rahatlama sağlayabilir.
Ancak bazı durumlarda kişi, yalnızca bu güvenlik koşulları sayesinde kötü bir şey yaşamadığına inanabilir.
Örneğin kalabalık bir yere yalnız gitmeyen kişi, yanında biri olmadığı takdirde mutlaka kontrolünü kaybedeceğini düşünebilir.
Bu düşünce her zaman gerçek bir tehlikeye dayanmaz.
Güvenlik davranışları bazı koşullarda kaygının sürdürücülerinden biri haline gelebilir.
Bununla birlikte bütün destek arayışlarını yanlış veya gereksiz olarak değerlendirmek doğru değildir. Özellikle yoğun kaygı yaşayan kişiler için sosyal destek, tedaviye erişimi kolaylaştıran önemli bir kaynak olabilir.
Psikoterapötik değerlendirmede önemli olan, belirli davranışların kişinin yaşamını nasıl etkilediğini ve zaman içinde daha bağımsız hareket etme kapasitesini destekleyip desteklemediğini anlamaktır.
Agorafobide Psikoterapi Nasıl Uygulanır?
Agorafobinin tedavisinde bilişsel davranışçı terapi ve maruz bırakma temelli müdahaleler önemli bir yere sahiptir.
Bilişsel davranışçı terapide kişinin korktuğu durumlarla ilgili beklentileri, bedensel belirtilere yüklediği anlamlar, güvenlik davranışları ve kaçınma örüntüleri üzerinde çalışılabilir.
Maruz bırakma temelli müdahalelerde kişi, korktuğu durumlarla güvenli ve terapötik olarak planlanmış biçimde karşılaşmayı öğrenebilir.
Bu yaklaşım, kişinin hazırlıksız biçimde yoğun korkuya zorlanması anlamına gelmez.
Tedavinin yapılandırılması, kişinin belirtileri, işlevselliği, eşlik eden sorunları ve klinik ihtiyaçları doğrultusunda gerçekleştirilir.
Uygun durumlarda ilaç tedavisi de değerlendirilebilir.
Psikodinamik psikoterapi ise kişinin güvenlik, yardım alma, ayrılık, bağımsızlık ve kontrol kaybı deneyimlerinin ruhsal anlamlarını ele alabilir.
Terapötik ilişkide kişinin kendisini ne zaman güvende hissettiği, ne zaman çaresizlik yaşadığı veya başkalarına bağımlı olmanın hangi duyguları ortaya çıkardığı araştırılabilir.
Ancak agorafobide psikodinamik psikoterapinin etkisine ilişkin doğrudan bilimsel kanıtlar, bilişsel davranışçı terapi ve maruz bırakma temelli yöntemlerin kanıtları kadar güçlü değildir.
Bu nedenle psikodinamik çalışmanın olası katkısını anlatırken kanıta dayalı müdahalelerin önemini göz ardı etmemek gerekir.
Psikodinamik terapinin genel çerçevesini Psikodinamik Terapi sayfasında ele alıyoruz.
Agorafobi İçin Yüz Yüze Terapi mi, Online Terapi mi?
Agorafobi yaşayan bazı kişiler için terapi ortamına ulaşmak başlı başına zorlayıcı olabilir.
Evden çıkmak, toplu taşıma kullanmak veya tanımadığı bir yere gitmek yoğun kaygı yaratabilir.
Bu nedenle online görüşme seçenekleri, bazı kişiler açısından profesyonel desteğe erişimi kolaylaştırabilir.
Ancak görüşme biçiminin belirlenmesi yalnızca ulaşım kolaylığına bağlı değildir.
Kişinin klinik ihtiyaçları, güvenlik koşulları, tedavinin hedefleri ve uygulanacak yaklaşımın gereklilikleri birlikte değerlendirilmelidir.
Özellikle kaçınma davranışlarının günlük yaşamı belirgin biçimde sınırlandırdığı durumlarda, tedavinin bu davranışları nasıl ele alacağı önemlidir.
Online terapi, uygun koşullarda yararlı bir erişim yolu olabilir; ancak gerekli olduğunda yapılandırılmış maruz bırakma çalışmalarının veya diğer klinik müdahalelerin yerini otomatik olarak tutmaz.
Online görüşme sürecinin özelliklerini Online Terapi sayfamızda açıklıyoruz.
Agorafobi Ne Zaman Profesyonel Destek Gerektirir?
Agorafobinin kişinin gündelik yaşamını sınırlandırmaya başlaması, profesyonel değerlendirme için önemli bir nedendir.
Örneğin kişi işe gitmekte, alışveriş yapmakta, sağlık hizmetlerine ulaşmakta veya sosyal ilişkilerini sürdürmekte belirgin güçlük yaşıyorsa destek aramak yararlı olabilir.
Bazı kişiler yalnızca belirli ortamlarda zorlanırken bazıları evlerinden uzaklaşmayı giderek daha fazla sınırlandırabilir.
Belirtilerin şiddeti, süresi ve kişinin yaşamına etkisi birlikte değerlendirilmelidir.
Ayrıca çarpıntı, bayılma, nefes darlığı ve baş dönmesi gibi belirtiler otomatik olarak kaygıya bağlanmamalıdır. Yeni, şiddetli veya açıklanamayan belirtilerde tıbbi değerlendirme gerekebilir.
Agorafobi başka kaygı bozuklukları, panik belirtileri veya depresif yakınmalarla birlikte de görülebilir.
Bu nedenle uygun destek planı, yalnızca dışarı çıkma güçlüğüne bakılarak değil, kişinin bütün klinik durumu değerlendirilerek oluşturulmalıdır.
Beşiktaş/Balmumcu’da yüz yüze veya uygunluk değerlendirmesine göre online psikoterapi hakkında bilgi almak için İletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.
Sonuç: Agorafobide Korkulan Dış Dünya mı, Güvende Olamama İhtimali mi?
Agorafobi, yalnızca dışarı çıkmaktan veya açık alanlardan korkmak değildir.
Kişi bazı ortamlarda kaçamayacağını, yardım bulamayacağını veya bedensel belirtilerle baş edemeyeceğini düşündüğü için yoğun kaygı yaşayabilir.
Bu kaygı, kaçınma davranışlarıyla birleştiğinde yaşam alanını giderek daraltabilir.
Psikodinamik açıdan kişinin güvenlik, bağımlılık, ayrılık ve kontrol kaybı deneyimleri de bu tabloya eşlik eden kişisel anlamlar açısından araştırılabilir.
Ancak agorafobiyi yalnızca bilinçdışı çatışmalarla açıklamak doğru değildir.
Biyolojik, bilişsel ve davranışsal süreçleri de hesaba katan bir klinik değerlendirme önemlidir.
Agorafobide temel mesele yalnızca kişinin nereye gidebildiği değil, hangi koşullarda kendisini güvende, yeterli ve hareket etmekte özgür hissedebildiğidir.
Psikoterapötik çalışmanın hedeflerinden biri, korku ve kaçınma nedeniyle daralan yaşam alanının kişinin ihtiyaçları doğrultusunda yeniden genişleyebilmesine yardımcı olmaktır.
Kaynaklar
- NHS — Agoraphobia: Overview
- NHS — Agoraphobia: Symptoms
- NHS — Agoraphobia: Diagnosis
- NHS — Agoraphobia: Treatment
- NICE — Generalised Anxiety Disorder and Panic Disorder in Adults: Management
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı, tıbbi değerlendirme veya kişiye özgü tedavi önerisi yerine geçmez.