Yas ve Kayıp
Yas ve kayıp, kişinin yaşamında önemli bir yere sahip olan birinin ya da bir şeyin yokluğuyla kurduğu duygusal ilişkiyi içerir. Bu süreçte hüzün, özlem, öfke, suçluluk, boşluk ve zaman zaman rahatlama gibi farklı duygular bir arada yaşanabilir.
Yas ve Kayıp Nedir?
Yas, kaybedilen kişiyle veya yaşamdaki önemli bir bağla ilişkili olarak ortaya çıkan duygusal, düşünsel, bedensel ve sosyal tepkilerin bütünüdür. En belirgin örneği sevilen birinin ölümünün ardından yaşanan süreç olsa da, ayrılık, ilişkinin sona ermesi, sağlık kaybı veya yaşamda önemli bir değişim de kayıp deneyimi yaratabilir.
Her kayıp aynı biçimde yaşanmaz. Kaybedilen kişiyle ilişkinin niteliği, kaybın koşulları, önceki kayıplar, kişinin yaşam öyküsü, sosyal destek ve kültürel ritüeller yasın yaşanma biçimini etkileyebilir.
Bazen kişi yoğun biçimde ağlarken, bazen gündelik hayatına devam eder. Bazen özlem duyarken aynı anda öfke de hissedebilir. Bu duyguların bir arada bulunması yaşanan sevginin ya da bağın değersiz olduğu anlamına gelmez.
Yas Sürecinde Neler Hissedilebilir?
Yas, yalnızca üzüntüden oluşmaz. Kaybın anlamı ve kişinin ilişkisel deneyimi, birbirinden farklı hatta çelişkili duyguları ortaya çıkarabilir.
Özlem ve Hüzün
Kaybedilen kişinin yokluğunu yoğun biçimde hissetme, birlikte yaşanmış anılara dönme ve yakınlığı arama.
Öfke
Yaşananlara, koşullara, çevredeki insanlara veya zaman zaman kaybedilen kişiye yönelik öfke duyma.
Suçluluk ve Pişmanlık
Söylenmeyen sözleri, geçmiş kararları veya değiştirilmesi mümkün olmayan olayları tekrar tekrar düşünme.
Boşluk ve Anlamsızlık
Günlük yaşamın eskisi gibi gelmemesi, alışılmış düzenin veya geleceğe ilişkin beklentilerin değişmesi.
Kaygı ve Güvensizlik
Başka kayıplar yaşama korkusu, yalnız kalma endişesi ve geleceğin belirsiz görünmesi.
Uyuşma veya Rahatlama
Hiçbir şey hissedememe ya da uzun ve zorlayıcı bir bakım sürecinin ardından rahatlama duygusu yaşama.
Bu yaşantıların her biri kişiden kişiye değişebilir. Hiçbirini yaşamamak ya da bazılarını birlikte yaşamak, tek başına yasın sağlıksız ilerlediğini göstermez.
Kaybedilenin Yokluğuyla Yaşamak
Önemli bir kayıp, gündelik yaşamın en sıradan anlarında kendisini hissettirebilir. Bir sesin duyulmaması, alışılmış bir telefonun gelmemesi veya birlikte yapılan bir etkinliğin artık mümkün olmaması yokluğu yeniden görünür kılar.
Kişi yalnızca kaybettiği insanı değil, o insanla birlikte olduğu kendilik halini, geleceğe dair tasarılarını veya paylaşılan yaşamın sürekliliğini de özleyebilir.
Zamanla yeni ilişkiler ve deneyimler hayatın içinde yer edinebilir. Bu durum kaybedilen kişinin unutulması anlamına gelmez. Bağın biçimi değişebilir; anılar, duygular ve kişinin yaşamında bıraktığı iz varlığını sürdürebilir.
Yas ve Kayıp Sürecine Psikodinamik Bakış
Psikodinamik psikoterapi, kaybın yalnızca dış dünyadaki bir yokluk değil, kişinin iç dünyasında ve ilişkisel deneyiminde de bir değişim oluşturabileceğini dikkate alır.
Kaybedilen kişiyle kurulan ilişkinin ne ifade ettiği, bu ilişkinin kişinin kendisini algılama biçimindeki yeri ve kaybın önceki deneyimlerle bağlantıları terapi sürecinde anlam kazanabilir.
Yas sırasında özlemle öfkenin, sevgiyle kırgınlığın veya yakınlık isteğiyle uzaklaşma arzusunun bir arada bulunması mümkündür. Bu duyguların araştırılması, kişiyi belirli bir sonuca zorlamak için değil, kendi deneyimini daha kapsamlı anlayabilmesi içindir.
Psikanalitik gelenekte kayıp, bağlanma, içselleştirme, ayrılık ve özdeğer gibi kavramlarla birlikte ele alınmıştır. Ancak bu kavramlar her yas deneyimine aynı açıklamanın uygulanabileceği anlamına gelmez.
Bağ ve Özlem
Kaybedilen kişinin iç dünyadaki yeri ve ilişkinin devam eden anlamı.
Karşıt Duygular
Sevgi, öfke, kırgınlık ve suçluluğun birlikte yaşanabilmesi.
Kendilik Deneyimi
Kaybın kişinin kimlik, aidiyet ve özdeğer duygusundaki etkileri.
Önceki Kayıplar
Yeni bir kaybın geçmişteki ayrılıkları ve duygusal deneyimleri hatırlatması.
Psikodinamik yaklaşımın kuramsal çerçevesi: Psikodinamik Terapi Yaklaşımım .
Yas Süreci ve Uzamış Yas Bozukluğu
Yasın uzun sürmesi tek başına bir ruhsal bozukluğa işaret etmez. Kaybın ardından gelişen tepkiler, yoğunlukları, süreleri ve kişinin yaşamını nasıl etkiledikleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Doğal Yas Tepkileri
Kaybedilen kişiye duyulan özlem, hüzün, öfke, anıların canlanması ve zaman zaman yoğun acı yaşama, yasın beklenebilir parçaları olabilir. Duyguların değişken olması ya da belirli zamanlarda yeniden yoğunlaşması tek başına hastalık belirtisi değildir.
Uzamış Yas Bozukluğu
Yakın bir kişinin ölümünün ardından devam eden çok yoğun özlem veya kaybedilen kişiyle aşırı meşguliyet, ciddi duygusal sıkıntı ve günlük işlevsellikte belirgin bozulma bulunabilir. Değerlendirmede süre, kültürel bağlam ve klinik ölçütler birlikte dikkate alınır.
DSM-5-TR'de uzamış yas bozukluğu değerlendirmesi için ölümün üzerinden yetişkinlerde en az 12 ay, çocuk ve ergenlerde en az 6 ay geçmiş olması gerekir. ICD-11'de ise en az 6 aylık süre ve kültürel bağlamın ötesine geçen, işlevselliği ciddi biçimde etkileyen yas tepkisi dikkate alınır. Bu süreler otomatik tanı anlamına gelmez.
Yas ile depresyon da aynı şey değildir. Ancak bazı kişilerde depresyon yas sürecine eşlik edebilir. Kalıcı umutsuzluk, belirgin ilgi kaybı ve işlevsellikte ciddi güçlük gibi belirtiler varsa ayrıca değerlendirme gerekir. Konuyla ilgili Depresyon sayfasını inceleyebilirsiniz.
Yas Sürecinde Psikoterapi Nasıl Yardımcı Olabilir?
Yas terapisi veya yasla ilişkili psikolojik destek, kaybı unutturmayı ya da kişiyi belirli bir zamanda iyileşmeye zorlamayı amaçlamaz. Öncelikle yaşanan güçlüğün niteliği anlaşılmaya çalışılır.
Kaybın Deneyimini Anlamak
Kaybın ne anlama geldiği, kişinin hayatında neleri değiştirdiği, hangi duyguların öne çıktığı ve sosyal destek olanakları ele alınır.
Duygulara Alan Açmak
Özlem, suçluluk, öfke, yalnızlık veya söze dökülmesi zor duygular yargılanmadan konuşulabilir. Kişinin kendi temposu gözetilir.
Yaşamın Yeniden Düzenlenmesi
Kaybedilen kişiyle bağın anlamını koruyarak değişen ilişkilerin, rollerin ve gündelik yaşamın nasıl sürdürülebileceği düşünülebilir.
Beşiktaş ve Online Psikoterapi
Yas ve kayıp deneyimleri, kişinin yaşam öyküsü ve ilişkisel bağlamı içinde psikoterapi sürecinde ele alınabilir.
Beşiktaş, Balmumcu'daki görüşme alanında yüz yüze psikoterapi gerçekleştirilebilir. Şişli'den başvurmayı düşünenler için Şişli psikolog sayfasında ulaşım ve görüşme seçenekleri hakkında da bilgi bulunur. Uygun durumlarda online psikoterapi seçeneği de değerlendirilebilir.
İlk görüşmede yaşanan güçlükler, ihtiyaçlar ve çalışmanın uygunluğu birlikte ele alınır. Gerektiğinde yas alanına özgü bir tedavi veya başka bir uzman değerlendirmesi önerilebilir.
Yas ve Kayıp Hakkında Merak Edilenler
Yas ne kadar sürer?
Yas için herkesin uyması gereken kesin bir süre yoktur. Kaybın koşulları, ilişki, kültür ve sosyal destek yasın yaşanma biçimini etkiler. Süre tek başına sağlıklı ya da sağlıksız yas ayrımı için yeterli değildir.
Yasın beş aşamasından herkes geçer mi?
Hayır. İnkar, öfke, pazarlık, depresyon ve kabullenme gibi aşamalar sıkça anlatılsa da herkes bunları yaşamaz ve belirli sırayla deneyimlemek zorunda değildir.
Birini kaybettikten sonra öfke hissetmek normal mi?
Öfke birçok kişinin yas deneyiminde ortaya çıkabilir. Koşullara, başkalarına veya kaybedilen kişiye yönelik olması, tek başına ilişkinin değersiz olduğu anlamına gelmez.
Kaybın ardından hiçbir şey hissedememek ne anlama gelir?
Bazı kişiler başlangıçta şaşkınlık, uyuşma veya duygusal uzaklık hissedebilir. Bu tepki tek başına ruhsal bozukluğa işaret etmez. Uzun sürüyor ve yaşamı ciddi biçimde etkiliyorsa değerlendirme uygun olabilir.
Yas ve depresyon nasıl ayırt edilir?
Yas, kayıpla ilişkili farklı duygular içerebilir; depresyon ise belirli klinik ölçütleri olan bir ruhsal bozukluktur. Bazı belirtiler örtüşebilir. Ayırıcı değerlendirme için kişinin bütüncül olarak ele alınması gerekir.
Yas terapisi kaybedilen kişiyi unutmayı mı amaçlar?
Hayır. Psikolojik destek, kaybedilen kişiyle ilişkinin anlamını yok etmeyi değil, kişinin kayıpla ilgili duygularını ve değişen yaşamını ele alabilmesini amaçlayabilir.
Online görüşmeler yapılabilir mi?
Uygun klinik koşullarda online psikoterapi mümkündür. Görüşmenin biçimi, ihtiyaçlar ve terapötik çerçeve ilk değerlendirmede belirlenir.
Kaybın sizde bıraktığı izleri birlikte düşünmek için
Yaşadığınız yas süreci ve psikoterapi seçenekleri hakkında ilk görüşme talebinde bulunabilirsiniz.
İlgili Çalışma Alanları
Kaynakça
- National Health Service (NHS). Get help with grief after bereavement or loss. Kaynağı incele .
- American Psychiatric Association. Prolonged Grief Disorder. Kaynağı incele .
- World Health Organization. ICD-11, Prolonged Grief Disorder (6B42). ICD-11 sınıflandırması .
- Freud, S. (1917). Mourning and Melancholia. Psikanalitik yas ve kayıp kuramının tarihsel metinlerinden biri.
Yazar: Orhan Taruk. Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; bireysel klinik değerlendirme veya tedavi önerisinin yerine geçmez. Kendine zarar verme düşüncesi veya acil güvenlik riski varsa acil yardım hizmetlerine başvurulmalıdır.